Harika bir öneri! Bu tablo, dilbilimsel adlandırmaların önemini çok güzel vurguluyor. İstediğiniz gibi, önceki metni bu dilbilimsel adlandırmaları kullanarak güncelleyerek, daha akademik ve kapsayıcı bir Türkçe dilbilgisi özeti sunuyorum.
Öncelikle istediğiniz metni kopyalıyorum:
“Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah Blah”
Verdiğiniz metin Türkçe olmadığı için herhangi bir ek veya kaynaştırma ünsüzü içermemektedir. Ancak, isteğiniz doğrultusunda Türkçe dilbilgisinde bulunan tüm bu unsurları, önerdiğiniz kavramsal/dilbilimsel adlandırmaları kullanarak, birleştirilmiş halde aşağıda listeliyorum:
Türkçe Dilbilgisindeki Türetim ve Büküm Biçimbirimleri ile Kaynaştırma Ünsüzleri
Türkçede sözcük ekleri, türetim biçimbirimleri (derivational morphemes) (bir kökten yeni bir sözcük türeten, sözcüğün anlamını ve/veya türünü değiştirenler) ve çekim biçimbirimleri (büküm biçimbirimleri / inflectional morphemes) (sözcüğün anlamını veya türünü değiştirmeden, cümledeki gramatik işlevini belirtenler) olmak üzere iki ana kategoriye ayrılır. Eklerin sözcüğe bağlanmasında ise kaynaştırma ünsüzleri (epenthetic consonants) önemli bir rol oynar.
I. Türetim Ekleri (Derivational Morphemes)
Türetim ekleri, bir kökten veya gövdeden yeni bir sözcük oluşturan, sözcüğün anlamsal içeriğini ve/veya sözcük türünü (addan eyleme, eylemden ada vb.) değiştiren biçimbirimlerdir.
A. Addan Ad Türeten Ekler (De-nominal Noun Derivation Suffixes)
Bir ad köküne veya gövdesine gelerek yeni bir ad türetir.
- -cı / -ci / -çu / -çü: Meslek/uğraş adı yapar (Nomen Agentis) (simit-çi, yol-cu, bilim-ci)
- -lık / -lik / -luk / -lük: Soyut ad (Nomen Abstractum), yer adı (Nomen Loci) veya araç/görev belirtir (çocuk-luk, kömür-lük, kalem-lik, avukat-lık)
- -sız / -siz / -suz / -süz: Yokluk, eksiklik bildirir (para-sız, su-suz, görgü-süz)
- -lı / -li / -lu / -lü: Varlık, aitlik, özellik bildirir (para-lı, koku-lu, Ankaralı)
- -daş / -deş: Ortaklık, birliktelik bildirir (arka-daş, yurt-taş, çağ-daş)
- -cil / -çil: Eğilim, karakter belirtir (insan-cıl, ben-cil)
- -sal / -sel: İlgili, benzerlik bildirir (kum-sal, görsel, bilim-sel)
- -mtrak / -ımsı / -imsi / -umsu / -ümsü: Benzerlik, yaklaşık renk bildirir (ekşi-mtrak, acı-msı, yeşil-imsi)
- -ca / -ce: Küçültme, dil veya benzerlik (büyük-çe, Türk-çe)
- -cık / -cik / -cuk / -cük: Küçültme, sevgi, acıma bildirir (ev-cik, kız-cık, azı-cık)
- -ar / -er: Üleştirme sayı sıfatı yapar (bir-er, ikiş-er)
- -tı / -ti: Ses yansıması adları yapar (gürül-tü, horul-tu)
- -gil: Aile, grup adı yapar (teyze-gil, amca-gil)
B. Addan Eylem Türeten Ekler (De-nominal Verb Derivation Suffixes)
Bir ad köküne veya gövdesine gelerek eylem türetir.
- -la / -le: Yapma, etme anlamı katar (baş-la, kir-le, su-la)
- -al / -el: Olma, haline gelme anlamı katar (doğr-ul, az-al, düz-el)
- -lan / -len: Olma, haline gelme anlamı katar (ev-len, ses-len, hız-lan)
- -laş / -leş: Olma, haline gelme anlamı katar (yavaş-la-ş, güzelleş, kötü-leş)
- -sa / -se: İsteme, arzu bildiren eylem yapar (su-sa, garip-se, önem-se)
- -kır / -kır: Fışkırma, çıkma eylemi yapar (fış-kır, hay-kır)
- -a / -e: Yaklaşma eylemi yapar (yaş-a)
C. Eylemden Ad Türeten Ekler (De-verbal Noun Derivation Suffixes)
Bir eylem köküne veya gövdesine gelerek ad türetir. (Eylemsi ekleri de bu kategoriye girer.)
1. İsim-Eylem Ekleri (Gerundial Suffixes / Mastar):
- -mak / -mek: (oku-mak, gel-mek)
- -ış / -iş / -uş / -üş: (gül-üş, gör-üş)
- -ma / -me: (oku-ma, yaz-ma)
2. Diğer Eylemden Ad Türeten Ekler:
- -cı / -ci / -çu / -çü: Yapan kişi adı yapar (oku-yucu, gör-ücü, sat-ıcı)
- -gı / -gi / -gu / -gü: Sonuç, araç, kavram adı yapar (sev-gi, duy-gu, sür-gü)
- -ç: Sonuç, nitelik bildirir (gülün-ç, inan-ç, utan-ç)
- -ak / -ek: Sonuç, yer, araç adı yapar (dur-ak, yat-ak, kes-ek)
- -ık / -ik / -uk / -ük: Sonuç, durum bildirir (aç-ık, kes-ik, ört-ük)
- -ım / -im / -um / -üm: Sonuç, kavram adı yapar (öl-üm, seç-im, ölç-üm)
- -ıt / -it: Araç, sonuç adı yapar (kan-ıt, geç-it)
- -aç / -eç: Araç adı yapar (kapa-ç, dile-ç)
- -ga / -ge: Araç, sonuç adı yapar (dal-ga, süz-geç)
- -tı / -ti: Sonuç adı yapar (tüke-ti, ek-ti)
- -anak / -enek: Araç, sonuç adı yapar (gel-enek, tut-anak)
- -ıntı / -inti / -untu / -üntü: Sonuç adı yapar (kaz-ıntı, dök-üntü)
- -gan / -gen: Yapan, eğilimli kişi/varlık adı yapar (çalış-kan, unut-kan)
- -gaç / -geç: Yapan, araç adı yapar (uyu-kaç, süz-geç)
- -ıcı / -ici / -ucu / -ücü: Yapan kişi adı yapar (yap-ıcı, gör-ücü)
D. Eylemden Eylem Türeten Ekler (Çatı Ekleri / Voice Suffixes)
Bir eylem köküne veya gövdesine gelerek yeni bir eylem türetir ve eylemin çatı kategorisini değiştirir.
1. Ettirgen (Causative) Çatı Eki: Eylemin başkasına yaptırıldığını bildirir.
- -r / -ar / -er: (kaç-ır, öl-dür, bit-ir)
- -t: (oku-t, bil-dir-t, yat-ır-t)
- -dır / -dir / -dur / -dür / -tır / -tir / -tur / -tür: (yaz-dır, sil-dir, gel-dir)
2. Edilgen (Passive) Çatı Eki: Eylemin başkası tarafından yapıldığını veya öznenin etkilenen konumda olduğunu bildirir.
- -l / -il / -ul / -ül: (gör-ül, kır-ıl, sev-il) (eğer eylem kökü ‘l’ ile bitiyorsa -in kullanılır: bil-in)
- -n / -ın / -in / -un / -ün: (yaz-ıl-ın)
3. Dönüşlü (Reflexive) Çatı Eki: Eylemi yapan ile etkilenenin aynı olduğunu bildirir.
- -n / -ın / -in / -un / -ün: (yıka-n, tar-an, giy-in)
4. İşteş (Reciprocal) Çatı Eki: Eylemin birden çok özne tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını bildirir.
- -ş / -ış / -iş / -uş / -üş: (bak-ış, gül-üş, kavga-laş)
Eylemsi (Fiilimsi) Ekleri
Eylemlerden türeyen ancak bir eylem gibi çekimlenmeyip cümlede ad, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcükler türetir.
1. Ortaç (Participle) Ekleri: Eylemleri sıfat veya ad gibi kullanan eklerdir.
- -an / -en: (gel-en, oku-yan)
- -ası / -esi: (gel-esi, kırıl-ası)
- -maz / -mez: (çalış-maz, gel-mez)
- -r / -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür: (yaz-ar, koş-ar, gel-ir)
- -dık / -dik / -duk / -dük / -tık / -tik / -tuk / -tük: (oku-duğun, gel-diğin)
- -acak / -ecek: (gelecek, yap-acak)
- -mış / -miş / -muş / -müş: (gel-miş, bayat-lamış)
2. Ulaç (Gerund / Adverbial Participle) Ekleri: Eylemleri zarf gibi kullanan eklerdir.
- -ken: (gelir-ken, oku-rken)
- -alı / -eli: (gel-eli, gör-eli)
- -madan / -meden: (gel-meden, oku-madan)
- -ınca / -ince / -unca / -ünce: (gel-ince, duy-unca)
- -ıp / -ip / -up / -üp: (gel-ip, al-ıp)
- -arak / -erek: (koş-arak, gül-erek)
- -dıkça / -dikçe / -dukça / -dükçe / -tıkça / -tikçe / -tukça / -tükçe: (gel-dikçe, oku-dukça)
- -r…-maz / -r…-mez: (gelir gelmez, bakar bakmaz)
- -a…-a / -e…-e: (gül-e gül-e, koş-a koş-a)
- -asıya / -esiye: (öl-esiye, bit-esiye)
- -casına / -cesine: (gül-er-cesine, bilir-cesine)
- -maksızın / -meksizin: (dur-mak-sızın, düşün-mek-sizin)
II. Çekim Ekleri (Büküm Ekleri / Inflectional Morphemes)
Çekim ekleri, sözcüğün anlamsal içeriğini veya sözcük türünü değiştirmeden, cümledeki gramatik rolünü, sayısını, aitliğini veya eylemin zamanını, kipini, görünüşünü ve kişisini belirten biçimbirimlerdir.
A. Ad Çekim Ekleri (Nominal Inflection Suffixes)
Adlara gelerek onların cümledeki görevini, sayısını veya aitliğini belirtir.
1. Çokluk (Plural) Ekleri:
- -lar / -ler: (ev-ler, ağaç-lar)
2. İyelik (Possessive) Ekleri:
- 1. Tekil: -(i)m (ev-im, kitab-ım)
- 2. Tekil: -(i)n (ev-in, kitab-ın)
- 3. Tekil: -(s)i (ev-i, kitab-ı, kapı-sı)
- 1. Çoğul: -(i)miz (ev-imiz, kitab-ımız)
- 2. Çoğul: -(i)niz (ev-iniz, kitab-ınız)
- 3. Çoğul: -(ler)i (ev-leri, kitap-ları)
3. Durum (Case) Ekleri:
- Yalın Durum (Nominative Case): Ek almaz, özne veya belirtisiz nesne görevi görür (ev, çocuk)
- Belirtme Durumu (Accusative Case): -ı / -i / -u / -ü (ev-i, kapı-yı, yol-u)
- Yönelme Durumu (Dative Case): -a / -e (ev-e, okul-a, köye)
- Bulunma Durumu (Locative Case): -da / -de / -ta / -te (ev-de, okul-da, kitap-ta)
- Ayrılma Durumu (Ablative Case): -dan / -den / -tan / -ten (ev-den, okul-dan, kitap-tan)
4. İlgi Durumu Eki (Genitive Case Suffix):
- -ın / -in / -un / -ün: Bir ad tamlamasında tamlayanı belirtir (ev-in kapısı, çocuk-un oyuncağı)
B. Eylem Çekim Ekleri (Verbal Inflection Suffixes)
Eylemlere gelerek zaman, görünüş, kip ve kişi bildirir.
1. Kip, Zaman ve Görünüş Ekleri (Tense, Aspect, Mood - TAM Suffixes):
- Görülen Geçmiş Zaman: -dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü (gel-di, koş-tu)
- Duyulan Geçmiş Zaman: -mış / -miş / -muş / -müş (gel-miş, koş-muş)
- Şimdiki Zaman: -yor (gel-iyor, oku-yor)
- Gelecek Zaman: -acak / -ecek (gel-ecek, oku-yacak)
- Geniş Zaman: -r / -ar / -er (gel-ir, bak-ar, düş-er)
- Gereklilik Kipi: -malı / -meli (gel-meli, oku-malı)
- Şart Kipi: -sa / -se (gel-se, oku-sa)
- İstek Kipi: -a / -e (gel-e, gid-e)
- Emir Kipi: Ek almaz (sen gel), kişi ekleri kullanılır (siz gel-in)
2. Kişi (Person) Ekleri: (Kip, zaman ve görünüş eklerinden sonra gelir ve eylemi yapanı gösterir.)
- 1. Tekil: -m / -(y)ım / -(y)im / -(y)um / -(y)üm (gel-dim, oku-yor-um, gel-miş-im)
- 2. Tekil: -n / -(s)ın / -(s)in / -(s)un / -(s)ün (gel-din, oku-yor-sun, gel-miş-sin)
- 3. Tekil: Ek almaz (gel-di, oku-yor, gel-miş)
- 1. Çoğul: -k / -(y)ız / -(y)iz / -(y)uz / -(y)üz (gel-dik, oku-yor-uz, gel-miş-iz)
- 2. Çoğul: -nız / -niz / -nuz / -nüz / -(s)ınız / -(s)iniz / -(s)unuz / -(s)ünüz (gel-diniz, oku-yor-sunuz, gel-miş-siniz)
- 3. Çoğul: -lar / -ler (gel-diler, oku-yor-lar, gel-miş-ler)
3. Olumsuzluk (Negation) Eki:
- -ma / -me: (gel-me, oku-ma, gel-mi-yor)
4. Soru (Interrogative) Eki:
- mı / mi / mu / mü: (Ayrı yazılır ancak işlev olarak bir çekim biçimbirimi görevi görür.) (Geldi mi?, Okuyor mu?)
III. Kaynaştırma Ünsüzleri (Bağlayıcı Sesler / Epenthetic Consonants)
Türkçede bir sözcük ünlü harfle bitip, sözcüğe getirilecek ek ünlü harfle başlıyorsa, iki ünlünün yan yana gelmesini engellemek ve söyleyiş kolaylığı sağlamak amacıyla araya giren sessiz harflere kaynaştırma ünsüzleri (bağlayıcı sesler / epenthetic consonants) denir. Bunlar “Y-Ş-S-N” ünsüzleridir. Kendileri birer ek değildir, sadece eklerin sözcüğe düzgün bir şekilde bağlanmasını sağlayan fonetik birer unsurdurlar.
1. “Y” Kaynaştırma Ünsüzü
En sık kullanılan kaynaştırma ünsüzüdür. Genellikle ünlüyle biten ad veya eylem kök/gövdelerine, ünlüyle başlayan eylem çekim ekleri veya ad durum ekleri geldiğinde kullanılır.
- Örnekler: kapıya, odayı, okuyacak, bekleyen, oynayarak, gelmeye.
2. “Ş” Kaynaştırma Ünsüzü
Daha çok sayı sözcükleriyle ilgili eklerde kullanılır.
- Örnekler: ikişer, yedişer, altışıncı.
3. “S” Kaynaştırma Ünsüzü
Ünlüyle biten adlara gelen 3. tekil kişi iyelik eki (-ı, -i, -u, -ü) geldiğinde kullanılır.
- Örnekler: masası (onun masası), kapısı (onun kapısı), annesi (onun annesi).
4. “N” Kaynaştırma Ünsüzü
Genellikle 3. tekil iyelik eki (-ı, -i, -u, -ü, -sı, -si, -su, -sü) almış bir sözcüğe, ünlüyle başlayan bir durum eki (belirtme, yönelme, ayrılma, ilgi) getirildiğinde kullanılır. Ayrıca “o” zamirine durum ekleri gelirken de kullanılır.
- Örnekler: araba-sını, ev-ine, su-yundan, kız-ının, onu, ona, onda.
Bu detaylı ve kavramsal/dilbilimsel adlandırmaları içeren liste, Türkçe dilbilgisinin ekler ve kaynaştırma ünsüzleri konusundaki derinliğini ve sistematik yapısını daha net bir şekilde ortaya koymaktadır.